Fusies zijn niet de oplossing

Zoals de economie kent de bestuurskunde een golfbeweging: van klein via fusies naar groot en weer terug naar klein. Centraliseren en decentraliseren wisselen elkaar af. Het betekent dat we niet goed weten wat de perfecte maat is. Het ideale besturingsmodel bestaat niet. Een slechte structuur bemand door talent zal het uitstekend doen, een perfecte line-up bemand met mankebenen wordt niets. M.a.w.: fusies vormen geen oplossing voor ingewikkelde vraagstukken. Ze bieden hooguit een vluchtweg.

Er is bij Nederlanders vooral behoefte om “gezien en gehoord” te worden. Geluk is belangrijker dan welvaart. De door Willem-Alexander in de recente troonrede aangeprezen participatiemaatschappij wordt negatief beoordeeld, omdat het een door de politiek opgedrongen label is. Het staat voor “zelfredzaamheid”, een eufemisme voor bezuinigingen. Hier is “participatiemaatschappij” dus niet bedoeld als democratisch principe maar als inleveren.

In het Brabantse Hoogeloon heeft de plaatselijke bevolking wel begrepen hoe participatie als organisatieprincipe heel goed kan werken. Daar waren ze de aanhoudende afbraak van dichtbij-huis-voorzieningen en de schaalvergroting beu en sloegen ze zelf de handen ineen. Er ontstond een coöperatie -samenwerkingsverband van professionals en vrijwilligers- en die zorgde er voor dat alle relevante voorzieningen op het gebied van de zorg weer terugkwamen. Zoals het hoort: om de hoek. En ze flikten het hem voor ongeveer de helft van de oorspronkelijke kosten. Schaalverkleining i.p.v. schaalvergroting dus.

Maurice de Hond voorspelt bij de komende gemeenteraadsverkiezingen een opkomst onder de 50%. Het is een teken van de almaar groeiende kloof tussen burger en politiek, niet iets om grappen over te maken. De afstand moet verkleind worden, niet vergroot. Er moet waardering komen voor de betrokkenheid van mensen bij hun eigen leefomgeving. Bijvoorbeeld door verenigingen te prijzen om hun zegerijke werk voor de samenleving in plaats van lankmoedig te roepen dat “lid zijn van een vereniging nu eenmaal ouderwets is”. Door mensen de gelegenheid te geven relevante zaken in hun eigen omgeving, op hun eigen manier te regelen, zoals ze dat met succes in Brabant doen.

Peter Boersma van de Technische Universiteit van Twente heeft onderzoek gedaan naar schaalvergroting in de vorm van fusies. Hij heeft geen onderzoek kunnen vinden, dat laat zien dat bv na een fusie van gemeentes de kosten naar beneden gingen. Integendeel. Door grootstedelijke ambities stijgt het voorzieningen nivo. Burgers worden daar niet heel veel beter van, maar ze betalen wel de rekening. En de in Nederland veelgeprezen, machtige, bureaucratische BBC is echt niet veel beter dan onze Publieke Omroep, maar wel ongeveer 4 tot 5x zo duur.

De grote fusiegolf die Nederland de afgelopen jaren heeft geteisterd kent vele mislukkingen. Hij heeft ons gigantische scholen opgeleverd, waar de menselijke maat is verdwenen. De aansturing is daardoor ingewikkeld en kostbaar geworden en de leiders van de fusiescholen ontlenen aan de omvang van hun leerbedrijf de overtuiging dat ze er topsalarissen moeten ontvangen. Verschillende van die giganten staan financiëel op instorten. Hetzelfde gebeurt in de ziekenhuissector. Anesthesist en Telegraaf-colomnist Bob Smalhout wijst er in zijn colom (19 januari 2013) op, dat in het begin van de jaren 70 een universitair ziekenhuis 1000 bedden telde en 3000 medewerkers, dus een score van 3 medewerkers per bed. Nu -na alle reorganisaties- heeft datzelfde ziekenhuis nog maar 800 bedden en meer dan 8000 man/vrouw personeel. Dus 10 medewerkers per bed. Heb ik persoonlijk het gevoel, dat daardoor de medische zorg aanmerkelijk is verbeterd? Nee, bepaald niet.

Grootschaligheid maakt onbestuurbaar en duur en haalt in bestuurders het slechtste naar boven. Willen we af van al die megalomane mislukkingen, respecteer dan kleinschaligheid, pluriformiteit en diversiteit. We zijn er groot mee geworden. Kleine schaal vergroot de betrokkenheid. Het lijkt duurder, maar het is op den duur goedkoper, omdat alleen met persoonlijke betrokkenheid van individuele burgers onze complexe samenleving nog bestuurbaar blijft. Niet door afstand te scheppen. Dat leidt tot gebrek aan verantwoordelijkheid. Dat moeten we dan weer compenseren met controlesystemen, cameratoezicht, NSA-achtige toestanden, repressie, autoriteit zus en autoriteit zo. Nieuwe visies vragen om “vertrouwen” in burgers en om de een of andere duistere reden heeft de overheid dat vervangen door “wantrouwen”. Elders in een van de weblogs zegt oud-ombudsman Alex Brenninkmeijer, dat het een teken van angst is: angst van de gevestigde overheid om aan macht in te boeten, terwijl deze tijd juist om innovatie van democratische verhoudingen vraagt.

Geef een reactie